विशेष लेख

प्रगती महाराष्ट्राची : मराठी समृद्धीची

मराठी महाराष्ट्राची राजभाषा आहे. महाराष्ट्राचा कारभार ग्राम पातळीपासून मराठीतच चालविण्याचे सरकारचे धोरण आहे. शालेय अभ्यासक्रमात मराठी भाषा प्रथम भाषा म्हणून शिकविली जाते. उच्च शिक्षण अभ्यासक्रमातही अधिकाधिक विषय मराठीतूनच शिकविले जावेत असे धोरण आहे. प्रगत अभ्यासक्रमाची पुस्तके मराठीत नसतात त्याकरिता महाराष्ट्र शासनाने ‘महाराष्ट्र विद्यापीठ ग्रंथ निर्मिती मंडळ’ या नावाची एक निमसरकारी संस्था सुरु केली आहे. त्याव्दारे विविध विषयांतून अभ्यासग्रंथ सुरुवातीच्या काळात मराठीतून प्रकाशित केले गेले. महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृतीमंडळ या संस्थेव्दारे मराठी भाषा, साहित्य, संस्कृती या विषयी विविध प्रोत्साहानात्मक कार्यक्रमाचे नियोजनकरुन त्याची अंमलबजावणी केली जाते. मराठी विश्वकोषाची निर्मिती पुस्तक प्रदर्शने, साहित्य संमेलने, चर्चा, परिषदा, परिसंवाद, मराठी विषयक लेखन व वकृत्वस्पर्धा, मराठी पुस्तकांना शासकीय व स्वयंसेवी संस्थांचे विविध पुरस्कार हे सर्व मराठी भाषेसाठी आशादायी चित्र आहे. 

२७ फेब्रुवारी हा वि.वा.शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांचा जन्मदिवस मराठी भाषा दिवस म्हणून साजरा केला जातो. पहिल्या विश्व मराठी संमेलनात जागतिक मराठी भाषा दिनाची संकल्पना आकारास आली. मराठी भाषा ही महाराष्ट्र व गोवा या राज्यांची राजभाषा असून ९ कोटी लोकांची मातृभाषा आहे. मराठी भाषा कमीत कमी १००० वर्षापासून आस्तित्वात आहे. भारतीय संविधानाने मराठीला इतर २२ भाषाबरोबर अनुसूचित भाषेचा दर्जा दिला आहे.
शासनाच्या मराठी भाषा विभागाकडून शब्दकोश निर्मिती केली जाते. भारतीय संविधान, अर्थसंकल्प यांचे मराठीत अनुवाद केले जातात. शासन व्यवहार कोष, प्रशासनिक लेखन, प्रशासन वाक्य प्रयोग, राजभाषा परीचय यासारखी पुस्तके प्रशासकीय कामकाजाच्या दृष्टीने मराठीच्या वापरासाठी तयार केली आहेत. अमराठी भाषिकासाठीही मराठी भाषा विभागाकडून मराठी भाषा परीक्षा व हिंदी भाषा परीक्षा घेतल्या जातात.
मराठी भाषा विभागाने ई-पुस्तकांची निर्मिती करण्याचा निर्णय घेतला आहे. या योजनेंतर्गत विविध संस्थांनी प्रकाशित केलेल्या ५०० प्रकाशनांची ई-पुस्तके तयार करण्याचा निर्णय मराठी भाषा विभागाने घेतला असून, त्यात भाषा संचालनालयाची ४७ प्रकाशने, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची ४४४ प्रकाशने आणि राज्य मराठी विकास संस्थेची ९ प्रकाशने आहे. मराठी विश्वकोशाच्या एकूण प्रस्तावित २३ खंडापैकी १९ खंड प्रकाशित झाले असून ते मंडळाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध करुन देण्यात आले आहेत. खंड १ ते १७ सीडीस्वरुपात उपलब्ध करुन देण्यात आले आहेत.
मराठी भाषा विभागाच्या माध्यमातून मराठीच्या संवर्धनासाठी शासनाच्या वतीने अनेक उपयुक्त आणि अभिनव योजना राबवण्यात येत आहेत. राज्याच्या सांस्कृतिक धोरणांत मुंबईत भाषाभवन बांधण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यासाठी ७९ कोटी ३४ लाख रुपयांच्या खर्चास तत्वत:मान्यता देण्यात आली आहे. मराठी भाषेचे पुढील २५ वर्षाचे धोरण ठरविण्याचे काम करण्यात आले आहे. मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळावा म्हणून केंद्र शासनाकडे पाठपुरावा सुरु आहे. ग्रामीण आणि शहरी भागात वाचन संस्कृतीस प्रोत्साहन देण्यासाठी ग्रंथोत्सवाचा उपक्रम सुरु करण्यात आला आहे.
मराठी भाषा विभागाच्या अंतर्गत कार्यरत असणा-या साहित्य संस्कृती मंडळ, भाषा संचालनालय, राज्य मराठी विकास संस्था यांनी प्रकाशित केलेल्या ग्रंथांच्या ई-पुस्तकांची निर्मिती करण्याचा महत्वाकांक्षी उपक्रम सी डॅक या केंद्र सरकारच्या संस्थेमार्फत राबवला जात आहे. याच बरोबरीने दुसरा महत्त्वाचा उपक्रम म्हणजे ९५० हुन अधिक दुर्मीळ ग्रंथाचे संगणकीकरण हा होय. या दुर्मीळ ग्रंथसंपदेमध्ये मराठी भाषा, साहित्य संस्कृती तसेच शैक्षणिक, सामाजिक, ऐतिहासिक मूल्य असणा-या व स्वामित्व अधिकार संपुष्टात आलेल्या ग्रंथांचा समावेश आहे.
खाजगीकरण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण या धोरणाचा परिणाम केवळ आंतरराष्ट्रीय संबंधापूरताच मर्यादीत असत नाही, तर एकूणच देशाच्या चलनवलनावर विनिमयावर आणि पर्यायाने सांस्कृतिक जीवनावरही त्याचा परिणाम होतो. माहिती तंत्रज्ञानाचा जीवनाच्या सर्व प्रणालीवर होणा-या परिणामामुळे मराठीचा प्रभाव कमी होऊन इंग्रजी भाषेचा प्रभाव वाढत आहे. सर्व संगणक प्रणालीवर इंग्रजी भाषेचाच प्रभाव आहे. स्वाभाविकपणे मातृ भाषाच काय, असा प्रश्न आपल्या मनात येतो परंतू त्या त्या देशाच्या राष्ट्रभाषाही आता इंग्रजीचा प्रभाव थोपवू शकणार नाहीत. इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांची बेसुमार वाढ होत आहे आणि इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांना समाजाकडून अनपेक्षित प्रतिसाद मिळत आहे. अगदी नामवंत शिक्षण संस्थांच्या मराठी माध्यमाच्या शाळांचे वर्ग ओस पडत चालले आहेत आणि प्रत्येक वर्गाच्या काही तुकड्या बंद केल्या जात आहेत. दैनंदिन व्यवहारात इंग्रजीचा वाढता वापर आहे. दुकानाच्या पाट्या, जाहिराती, निवेदने, संवाद, संभाषणे, लेखन या सर्व माध्यमाव्दारा इंग्रजीने मराठीवर कसे आक्रमण केले आहे. याची जागोजागी आणि क्षणोक्षणी प्रचिती आपल्याला येत आहे.
आपल्या ज्ञानग्रहणाची आणि आकलनाची सुरुवात ही मातृभाषेपासूनच होत असते. जन्माला येताना कोणतेही मूल कोणतीच भाषा बोलत नसते. आईची, वडीलांची, भावाची, भोवतालच्या माणसांची भाषा त्याच्या कानावर पडते आणि मूल बोलू लागते. ज्यांची मातृभाषाच इंग्रजी आहे. त्यांच्याबाबत इंग्रजीला पर्याय नाही. हे विधान सत्य आहे. पण जगातल्या किती लोकांची मातृभाषा इंग्रजी आहे ? याचा विचार करायला पाहिजे. जर्मनी, फ्रांस, जपान यासारख्या देशातील लोकांची मातृभाषा अनुक्रमे जर्मनी, फ्रेंच, जपानी अशी आहे. भारतात तर ब-याच लोकांची मातृभाषा हिंदी आहे. त्या त्या प्रांतानूसार त्या त्या प्रांतातील लोकांची मातृ भाषा मराठी, गुजराती, कानडी, तमिळ, तेलगू, मल्याळम, बंगाली अशी आहे.
उद्याचे जग फक्त इंग्रजीचेच असेल. प्रादेशिक भाषांना आपल्या जीवनात काहीच स्थान असणार नाही. असे समज गैरसमज आहेत. पण वस्तूस्थिती तशी नाही. काही ठराविक क्षेत्रांसाठी इंग्रजी आवश्यक असली तरी दैनंदिन व्यवहारासाठी मातृभाषाच आवश्यक आहे. तुम्हाला हवेत उडायाचे असेल तर, इंग्रजीचे पंख लावलेच पाहिजे हे सत्य आहे. सर्व महाराष्ट्रीय लोकांनी आपल्या मातृभाषेचा आदर करुन तिचा वारसा जपण्याचे कार्य केले तर, मराठी भाषा ही आंतरराष्ट्रीय दर्जाची भाषा म्हणून ओळखली जाईल. त्यातूनच महाराष्ट्राची प्रगती होईल आणि मराठी भाषा देखील समृद्ध होत जाईल.......